گویش اصیل کرمانی را بهتر بشناسیم و به کار ببریم
دکتر شهین مخترع

صاب‌خونه: خوش اُمِدِن، صِفا اُوردِن، بِه یادِ خدا باشِن. را کَج کِردِن! مُشَرَف، عَجِبی، تِعَجِبی، سِرِتون گَشتِه یا راتونِه گم کِردِن؟ یا نونِ خُرو مُرویی خوردِن؟ را نِمی‌بُردیم، اَی نَه گاوی، گوسپَندی، حالِه بِفرمایِن وِتو.

مِمون: اَسپابِ زَعمَت.

صاب‌خونه: چه زَعمَت؟ چِه کار کِردیم؟ شِما که هِچی نِمی‌خورِن. اینا که هَمِه شون موندَن. بِفَرمایِن یِه چیزی تِه دَنِتون بِلِن. لاقَلَن یِه تِلِنگو اَنگوری. عِیتاش شیرنَن. اَ ای خیار هِندِییونا یِه قابویی نوشِ جون بُکُنِن. خیارِ شیرین دِگِه مَم داریم. اِمرو بَچا دِ سِه تا اَشِشونِه بُرِنگو، اُشتِرو کِردَن وَر نیش کِشیدَن.

مِمون: اِی وای خاکِ عالَم. خدا مَرگَم بِدِه. بَ بَه، هَر چی یَم که دُشتِن، هَردُشتِن اُوردِن. چِقَ اُفتادِن تِ زَعمَت.

صاب‌خونه: قابِلِ شِما رِه نِدارِه. پَه شِما چی می‌خورِن؟ یِه خُروسو اَناری، یِه پِرو نونِ پَری تِه دَنِتون بِلِن. ای نونا پِرو مِثِ کا می‌مونَن. اِی وای خاک وَر تِکِ سِرَم، مالونِشون می‌کِنِن؟ هِچی که نی، لاقَلَن یِه پِری اَ ای قُوِتوا بِپاشِن تِه دَنِتون. چیزِ کِمِه خیلی بُخُورِن. ای اَرزِنو کِری می‌کُنِه؟ مَتَرسِن نِمَک نِدارَن.

مِمون: هَمِه چی که اَلحمدُلا هَس، دِگِه چی می‌باس باشِه. ما یَم که داریم هَنطو تُن‌تُن چَرچِرو می‌کنیم.

صاب‌خونه: نوشِ جونِتون، گوشت پی بِشِه وَر جونِتون.

مِمون: راستی قِضیِه پِسِرِتون بِه کُجِه رسید؟ رَفتِن وَشِشون وَر طِلِبون؟

صاب‌خونه: بِه خدا چی وِشِتون بِگَم. ای پِسَر خوش قِدِ بالا، ای هِیکَل تِنومَند، چِقَ با اَخلاق. یِه را یِه دُختویی کِشیدِه بودِتِش وِ تو. خودِش اَ پیشِ خودِش رفتِه بود بِ طِلِبون. اِس دُختو ماتو بود. بَر عَکسِ اِسمِش بابو! چِقَ عِبرَت، بُک! چِقَ نِیبَت. مِثِ نَردِوونِ دِزدا. ایقَ عَنتَل. سِرِش وَر شِنیدِه مِثِ سَفطو آل، اَ لاغِری مِثِ روبا قِشو کِردِه، عِینِ جیکو، یِه چیزو شُمپُتی مِثِ دییونا، مِثِ کِنیزو حاج باقِر، مِثِ خِجیجِه خِشتِکی. کیغاج کیغاج را می‌رَفت، بِه حرفَم که می‌یومَد دنیا یَخ می‌کِرد، دِگِه وَر هَم خورد. یِه بار دِگِه مَم یه عُورتینِه دِگِه یی افتاده بود هَر گِلِش. اِسمِش هَر چی ذِن می‌سوزَم بِه ذِنَم نمی‌یایِه. یِه چیزو لِپِتانِه، گُندِه لالِه یی مِثِ پَر کَندِ کو. صورِتِش مِثِ لَپو عِینِ کِمو، لوساش مِثِ تَنا خوارو گاو، هِیکِلِش مِثِ خُمِ رَن رِزی، مِثِ گِردو چار پَلو. عَوِضِش خودَم گَشتَم وَشِش یِه نوزِتِ خوبی نِشون کِردَم. ای دُختو مِثِ کوتِ آتِش، مِثِ فِرَنگ، مِثِ فِتیِله اَبریشَم، ای صورَت مِثِ قُرصِ ماه، رَنگِش مِثِ گُل اَنارِ فارسی، ای دَن تَنگ مِثِ غنچِه، ای دِماغ قِلِمی، ای مُوا مِثِ گُلابِتون، ای قَد مِثِ سَرو، چِقَ با نِمَک، ماشالا نونِ خدا، بِه ماه می‌گِه بِه دَر مَیا مَ اومِدَم. حالِه قِرار شِدِه تِه ماه نُو بِریم بِه طِلِبون. وَر خاطِری ای پِسَر گوش بِه حَرفِ مَ دادِه، وَشِش هَمِش دِعا می‌کنم. می‌گم مادِر اِلایی خیر اَ خودِت بِبینی. دَس وَر ریگا بیابونا می‌زِنی وَشِت جِواهِر بِشِه. اِلایی نونِت گَرم، آبِت سَرد، سیر عُمر و سیر روزی، سیر پِدِر مادِر، عُمرِت وَر کوا، عُمرِت باشه لِذِتِ عُمرِتَم باشِه. دِردا بِلات هَر تِکِ سِرَم، اِلایی پَل پَل نِزِنی، اِلایی جونَم مَرگ نِشی.

مِمون: ایشالا به‌سلامتی، تَندِرُستی. ما دی وَخِزیم بِریم.

صاب‌خونه: حالِه نِشِستِن، سِرِ زِمینا که وِ دَرد نِمی‌یایِه. اِی وای خدا مَرگَم بِدِه. شِما کِه آفوک تِه دِنِتون نِکِردِن. ما اِمباری رِه بِه کُل قِبول نِداریم. شِما رِه بِه خدا یِه را دِگِه از اَسَر تَشیف بیارِن. هَمِش اَ ای کارا بُکُنِن. مَنزِلِ خودِتونِه.

مِمون: دولَت سِرایِه، مَنزِلِ اُمیدِ مایِه. خُدا کُنِه سایِه صاب منزل کَم نِشِه. رو دِ تا تُخ چِشمامون. ایقَ زَعمَت وِشِتون بِدیم که خودِتون وِ تَنگ بیایِن، بِه دِرِمون بُکُنِن. اُماچون اوباری تون ایقَ خوشمزه شِدِه بود که آدَم می‌خواس ناخوناشَم بُخورِه. شِما مَم پَهلو ما بیایِن. گِدا مَنزلی هَس، اَ خودِتونِه. یِه کُفتو آب گَرمویی، یِه اَشکو آب داغویی، بِه هَم می‌رِسِه. خیلی عُرذ می‌خواهیم. اَی چِه عُرذ رو رِه سفید نمی‌کُنِه. مَرِمِتِ شِما زیاد.

پی‌نوشت:

صاب‌خونه = صاحب‌خانه

هِندییونه = هندوانه

نونا= نان‌ها

پِرو = شیرینی نازک

را = راه

قابو = تکیه کوچک

مِثِ = مثل

کِردِن = کردید

دِگِه مَم = دیگر هم

کا = کاه

سِرِتون گَشتِه = اشتباهی آمده‌اید

اِمرو = امروز

می‌مونَن = می‌مانند

راتونِه = راهتان را

بَچا = بچه‌ها

مالونِشون = نیشگونشان

خُر مُرو = دانه سیاه تلخ

دِ سِه تا = دو سه تا

می‌کِنِن = می‌گیرید

را نِمی‌بُردیم = نمی‌دانستیم

اَشِشون = ازشان

پری = کمی

اَی نَه = اگرنه

بُرِنگو = برش خربزه یا هندوانه

قُوِتو = قاووت

حاله = حالا

اُشتِرو = برش خربزه یا هندوانه

بِپاشِن = بریزید

بِفرمایِن = بفرمایید

وَر نیش = به دندان ای

ارزِنو = این ذره

وِتو = داخل

بَ بَه = به‌به

کِری می‌کنه؟ = ارزش دارد؟

مِمون = مهمان

دُشتِن = داشتید

مَتَرسِن = نترسید

اَسپاب زَعمت = اسباب زحمت

وَر دُشتِن = برداشتید

الحمدولا = الحمدولله

هِچی = هیچی

اُوُردِن = آوردید

می‌باس = بایستی

یِه = یک

چِقَ = چقدر

ما یَم = ما هم

تِه = توی

پَه = پس

هَنطو = همین‌طور

دَنِتون = دهنتان

می‌خورِن = می‌خورید

تُن‌تُن = تندتند

بِلِن = بگذارید

خروسو = تکه‌ای از انار

چَرچِرو = کم‌کم خوردن

لاقَلَن = لااقل

پِرو = تکه نازک

پی = پیه

تِلِنگو = خوشه کوچک انگور

نون پری = شیرینی نازک

وَر جونِتون = به وجودتان

عِیتِه = حیطه

ای = این

کُجِه = کجا

خیار = خربزه

نونا = نان‌ها

وَشِشون = برایشان

وَر = برای

قِشو کِردِه = برس زده

تَناخوارو = طحال

طِلِبون = خواستگاری

جیکو = جیرجیرک

رَن رِزی = رنگرزی

وَشِتون = برایتان

دییونا = دیوانه

وَشِش = برایش

بااخلاق = خوش‌اخلاق

کِنیزو = کنیز

نوزِت = نامزدی

دُختو = دختر

خِجیجِه = خدیجه

نِشون کِردم = پیدا کردم

کشیدِه بودِتِش وِ تو = او را مجذوب کرده بود

خِشتِکی = شلوار گشاد

کُوت = انبوه

اَ پیشِ خودِش = سرخود

کیغاج کیغاج = کج‌کج

فِرَنگ = زیبا

اس = اسم

را می‌رَف = راه می‌رفت

فتیله ابریشُم = به نازکی پارچه ابریشم

ماتو = مهتاب

وَر هم خورد = به هم خورد

قُرصِ ماه = گردی ماه

بابوا = ای وای!

عورتینه = دختر

انار فارسی = سرخ و سفید

عبرَت = زشت

وَر گِلِش = خودش را به او چسبانده بود

دَن = دهن

بُک = عجبا!

ذِن می‌سوزم = فکر می‌کنم

دِماغ = بینی

نِیبَت = بدترکیب

بِه ذِنَم = به یادم

قِلِمی = باریک

نَردِوونِ دِزا = نردبان دزدها

نمی‌یایه = نمی‌آید

مُوا = موها

ایِقَ = این‌قدر

لِپتانِه = چاق

گُلابِتون = براق و خوشبو

عَنتَل = عنتر

گُنده لاله = بسیار چاق

بانِمک = جذاب

سِرِش = موهاش

پَر کَندِ کو = تکه بزرگی از کوه

نونِ خدا = نام خدا

وَر شِنیده = ژولیده

لَپو = دم‌کنی

بِه در مَیا = بیرون نیا

سَفطو = سبد

کِمو = الک

تِه ماهِ نو = در ماه جدید

روبا = روباه

لوساش = لب‌هایش

وَر خاطری = به خاطر اینکه

چیزو = چیز

چارپَهلو = چهار پهلو

اِلایی = الهی

شُمپِت = بدقواره

عَوِضش = در عوض

دَس = دست

ریگا = سنگ‌ریزه‌ها

اِمبار = این بار

پَهلو ما = نزد ما

وَشِت = بَرایت

بِه کُل = اصلاً

یِه کُفتو = یک جرعه

عُمرِت وَر کُوا = عمرت به بلندی کوه‌ها

از اَسر = دوباره

آب گَرمو = اشکنه

دردا بِلات وِر تِکِ سِرَم = درهایت مال من

رو دِ تا = روی دو تا

یِه اَشکو = یک قطره

پَل پَل نِزِنی = پر پر نزنی

تُخم = تخم

آب داغو = سوپ پیاز

جُونَم مَرگ = مرگ در جوانی

وِشِتون = به شما

به هَم می‌رِسِه = قابل تهیه است

وَخِزیم = بلند شویم

وِ تَنگ بیایِن = خسته بشوید

عُرذ = عذر

نِشِستِن = نشسته‌اید

بِه دِرِمون بِکُنِن = بیرون‌مان کنید

رو = صورت

سِر = سر

اُماچو = اُماچ

رِه = را

زِمینا = زمین‌ها

او بار = آن دفعه

مَرِمِتِ شِما زیاد = مرحمت شما روزافزون باد

وِ دَرد = به درد

ناخوناش = انگشت‌هایش

آفوک = هیچ‌چیز

شِما مَم = شما هم