در اوایل تاریخ بشر، درک زمان برای انسان سخت و پیچیده بود. زمان یک بعد بدون ابتدا و انتها، بدون محور و بدون تقسیم‌بندی بود. انسان‌ها در هر قوم و هر جغرافیایی، به‌مرور محور زمان را که از ازل تا ابد گسترده بود، درجه‌بندی کردند تا نسبت به آن درکی پیدا کنند. برای اینکه بتوانند گذر زمان را بهتر حس کنند و نسبت به آن فهم بهتری داشته باشند، برای خود محور بی‌ابتدا و بی‌انتهای زمان را درجه‌بندی کردند. یکی از روش‌هایی که همه اقوام برای این کار استفاده کردند، تعیین یک روز به عنوان آغاز سال بود و برای یادآوری این روز، جشن و مراسم مخصوصی برپا کردند. نوروز، نزد ایرانیان، به این هدف گرامی داشته می‌شود و جشن نوروز، یادآور گذشت یک سال و شروع سال دیگر است.

ایرانیان از قدیم، همیشه نوروز را جشن گرفته و برای آن مراسم مخصوصی داشتند. برگزاری این جشن از اولین امپراتوری‌های ایران در هزاران سال پیش آغاز شده و هنوز نیز با تغییراتی ادامه دارد. نوروز، آغاز سال نوی خورشیدی، روزی است که زمین در نقطه اعتدال بهاره نسبت به خورشید قرار می‌گیرد و در مقابل آن، شش ماه دیگر، نقطه اعتدال پاییزی است که برای آن نیز جشن بزرگ مهرگان برگزار می‌شود.

موسیقی همیشه بخش اصلی و جدایی‌ناپذیر جشن در ایران بوده است. روح‌الله خالقی در کتاب «نظری به موسیقی ایرانی» در مورد اجرای موسیقی در جشن نوروز در زمان امپراتوری هخامنشیان و ساسانیان سخن گفته و تقی بینش در کتاب «تاریخ مختصر موسیقی ایران» در مورد سازها و انواع موسیقی در دوران باستان در زمان جشن نوروز و دیگر جشن‌های ایرانی توضیح داده است. تاریخ‌نگاران دیگری هم به برگزاری جشن نوروز به همراه موسیقی در تاریخ بلند ایران‌زمین اشاره‌ کرده‌اند.

ابوالقاسم فردوسی در کتاب شاهنامه جشن نوروز را یکی از جشن‌های بزرگ و دیرینۀ ایرانیان می‌نامد و به اهمیت و جایگاه موسیقی در این جشن‌ بارها اشاره می‌کند. فردوسی در مورد جشن نوروز و حضور موسیقی و رامشگران در این جشن چنین می‌سراید: «چو خورشید تابان میان هوا / نشسته بر او شاه فرمانروا - جهان انجمن شد برِ تخت او / شگفتی فرو ماند از بخت او - به جمشید بر گوهر افشاندند / مر آن روز را روز نو خواندند - سر سال نو هرمز فرودین / برآسوده از رنج روی زمین - بزرگان به شاهی بیاراستند / می و رود و رامشگران خواستند - چنین جشن فرخ از آن روزگار / به ما ماند از آن خسروان یادگار».

حتی در زمان بعد از حمله اعراب به ایران باز هم جشن‌های ایرانی با تغییراتی برگزار می‌شده و موسیقی هم بخشی از آن جشن‌ها بوده است. سید حسین میثمی در کتاب «موسیقی دورۀ غزنویان» در مورد برگزاری باشکوه جشن نوروز در آن دوره سخن گفته و در بخشی از این کتاب می‌نویسد: «جشن نوروز از اعیاد باستانی و اعتدالی هوا بوده که به جمشید پادشاه پیشدادی نسبت داده شده است. عنصری (شاعر) می‌گوید: نوروز بزرگ آمد و آرایش عالم / میراث به نزدیک ملوک عجم از جم. در این عید برای سلطان هدایای زیادی می‌آوردند و به آن هدیۀ نوروزی می‌گفتند... در این مدت، زحمتکشان دست از کار می‌کشیدند و به شادی و طرب می‌پرداختند».

ابوالفضل بیهقی در کتاب «تاریخ بیهقی» به حضور شاعران و مطربان در جشن نوروز اشاره کرده است و در یکی از اعیاد نوروز (در دوران سلطان مسعود اول) چنین ذکر می‌کند: «و روز سه‌شنبه، چهار روز باقی‌مانده از جمادی‌الاولی، امیر به جشن نوروز نشست و داد این روز بدادند کهتران به آوردن هدیه‌ها و امیر هم داد به نگاه داشت رسم و نشاط شراب رفت سخت بسزا که از توبۀ جَیلَم (نهر بزرگی است مابین پشاور و لاهور) تا این روز نخورده بود... امیر به جشن نوروز بنشست و هدیه‌ها بسیار آورده بودند و تکلف بسیار رفت و شعر شنود از شعرا که شادکام بود درین روزگار زمستان و فارغ‌دل و فترتی نیفتاد و صِلَت فرمود و مطربان را نیز فرمود». همچنین منوچهری دامغانی، از شعرای بزرگ قرن پنجم خورشیدی، به آهنگ‌های مخصوص جشن نوروز در آن زمان اشاره می‌کند و در تهنیت عید و مدح سلطان مسعود اول به اجرای نوروز بزرگ توسط مطربان چنین اشاره کرده است: «نوروز بزرگم بزن ای مطرب امروز / زیرا که بود نوبت نوروز به نوروز».

نرگس ذاکر جعفری در کتاب «حیات سازها در تاریخ موسیقایی ایران» در مورد اجرای موسیقی در جشن نوروز به نقل از منابع مختلف چنین می‌نویسد: «در جشن‌های ملی، مانند جشن نوروز و جشن آب‌پاشان نیز موسیقی بزمی اجرا می‌شود. البته جشن نوروز تنها در موقعیت بزم برگزار نمی‌شد و سازهای موسیقی رزمی، مانند کرنا و طبل نیز در این جشن نقش داشتند. در حبیب السیر از برگزاری مجلس طوی (جشن و شادی) در نوروز سخن رفته است. در تاریخ عالم‌آرای عباسی نیز از اجرای کوس (نوعی ساز کوبه‌ای) نوروزی در سال بیست و پنجمِ جلوسِ شاه‌عباس اول یاد شده است. اُلیاریوس از اجرای موسیقی در روز چهارشنبه‌سوری سخن می‌گوید که در آن پسربچه‌هایی با تمبک در کوچه‌ها مشغول نوازندگی و رقص بودند. وی در توصیف جشن نوروز می‌گوید که هم‌زمان با لحظۀ تحویل سال، چند تیر توپ شلیک می‌کردند و بر فراز دیوارهای شهر و برج‌ها شیپور و طبل می‌زدند. تاورنیه به نواختن نقاره‌خانه‌ها در اعیاد اشاره می‌کند و دلاواله از رقص و پایکوبی در نوروز در کاروانسراها سخن می‌گوید. شاردن نیز از نواختن نقاره، طبل، سرنا و نی در نوروز می‌گوید و می‌افزاید که شاه‌عباس دوم پیش از مرگش دستور داده بود مانند ایران عهد باستان، درآمدن آفتاب را به هریک از برج‌های دوازده‌گانه جشن بگیرند و با نواختن طبل و تنبور و نقاره و دهل شادی کنند ولی مرگ ناگهانی‌اش مانع اجرای این سنت باستانی شد. کاتف نیز از نواختن شیپور و سرنا و نقاره در نوروز سخن می‌گوید».

در موسیقی مقامی قدیم و موسیقی دستگاهی جدید، قطعاتی با نام نوروز وجود دارد. این مهم به این دلیل است که موسیقی جشن نوروز، موسیقی مخصوصی برای خود بوده و دارای ویژگی‌های منحصر به فرد خود بوده است. حکیم نظامی گنجوی در کتاب «منظومۀ خسرو و شیرین» سی لحن مربوط به موسیقی باربد را نام می‌برد که لحن نوزدهم ناز نوروز یا ساز نوروز است: «چو در پرده کشیدی ناز (ساز) نوروز / به نوروزی نشستی دولت آن روز».

در نظام موسیقی مقامی که در قدیم در ایران مرسوم بود، دوازده مقام اصلی، شش آواز و بیست‌وچهار شعبه وجود داشت. عبدالقادر مراغی در کتاب «شرح ادوار» (کتاب صفی‌الدین ارموی) به شرح شش دوره به نام آوازات سِتَّه یا شش آواز می‌پردازد. نام اولین آواز از این آوازات سته، نوروز اصل است. عبدالقادر در این مورد می‌نویسد: «و نوروز پنج است: نوروز اصل، نوروز خارا، نوروز عرب، نوروز عجم و نوروز بیاتی، بعضی از اهل عمل نوروز صبا را نیز نوروز خوانند». فرهاد فخرالدینی در کتاب «تجزیه و تحلیل و شرح ردیف موسیقی ایران» آواز نوروز اصل را متشکل از دو ذی‌الاربع یا دو تتراکورد به فواصل یکسان و متشابه مُجَنَّب، ُمجَنَّب، طنینی معرفی می‌کند که نت‌های آن با مقام حسینی (یکی از مقام‌های اصلی دوازده‌گانه در موسیقی قدیم ایران) یکی است و فرق اصلی آن با مقام حسینی در این است که درجۀ هشتم ندارد. همچنین دو تا از شعبات بیست و چهارگانه نظام مقامی موسیقی قدیم، نام نوروز دارند. شعبه ششم، نوروز عرب و شعبه هشتم نوروز خارا نام دارد. در نظام موسیقی دستگاهی که اکنون بر حیات موسیقی کلاسیک ایران حاکم است، چندین گوشه به نام نوروز موجود است که در دستگاه راست‌پنج‌گاه و همایون هستند.

سید فؤاد توحیدی در کتاب «نگاهی به موسیقی نواحی کرمان» به معرفی انواع جشن‌های مردم کرمان برای نوروز می‌پردازد. جشن سده (پنجاه روز تا نوروز، صد شب و روز تا نوروز)، جشن چهارشنبه‌سوری، مراسم نوروزخوانی و آیین تَندُرُستون (چلۀ نوروز) مراسمی هستند که مردم کرمان برای شادباش نوروز در این ایام برگزار می‌کنند. توحیدی نواختن ساز، شعرخوانی و موسیقی را بخشی از تمام این مراسم می‌داند و شعرهای مخصوصی برای هر یک از این مراسم نقل کرده است.

با توجه به مطالبی که در این نوشته، گزارش شد، می‌توان دریافت که همیشه موسیقی بخش اصلی و مهم جشن نوروز در تمام طول تاریخ بوده است؛ اما در دوره‌های مختلف تاریخی، به دلایل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، جایگاه موسیقی متفاوت بوده و از سازهای مختلف (سازهای بزمی، رزمی و آیینی) استفاده می‌شده است. کاربرد و کارکرد موسیقی در جشن نوروز برای شادمانی بوده است و همیشه در طول تاریخ برای شادی در جشن نوروز از موسیقی (نوازندگی و خوانندگی) استفاده شده است. متأسفانه هیچ فایل صوتی ضبط شده و یا نت‌نویسی از آهنگ‌های نوروزی مربوط به دوران تاریخی مختلف موجود نیست و فقط می‌توان به روایت‌های ردیف از گوشه‌های نوروز و موسیقی معاصر استناد کرد، ولی در مورد لحن و ملودی موسیقی مخصوص به نوروز در گذشته نمی‌توان صحبتی کرد.