مقدمه

اختراع رادیو بی‌تردید یکی از نقاط عطف تاریخ تمدن بوده، اما گذشته از اهمیت جنبۀ رسانه‌ای و ارتباطی آن، رادیو در همه جای دنیا حیات موسیقایی جوامع مختلف را نیز دگرگون کرده است. با همۀ اهمیت جایگاه رادیو در تحول دنیای موسیقی به طور عام، عوامل متعددی سبب شده که تأثیرگذاری رادیو بر زندگی موسیقایی جامعۀ ایرانی، ابعاد ویژه‌ای بیابد. در واقع تأسیس رادیو تهران در اردیبهشت ۱۳۱۹ چنان تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر حیات موسیقی ایران داشته که از یک منظر تقسیم‌بندی تاریخ موسیقی ایران از روزگار باستان تا امروز به دو دوره «پیش از رادیو» و «بعد از رادیو» سخنی چندان به گزافه نخواهد بود. سرانجام با راه‌اندازی رادیو تهران است که موسیقی در ایران به تمامی وارد مرحله «مدرن» حیات خود می‌شود. آشکار است که صفت «مدرن» در اینجا به یک سبک موسیقی با ویژگی‌های فنی و زیبایی‌شناسی معین که در کتب تاریخ موسیقی «دوران مدرن» نامیده می‌شود ارجاع نمی‌دهد، بلکه به‌خصوص بازمی‌گردد به نوعی مناسبات تازه بر سر نحوه حیات اجتماعی موسیقی، ایجاد نوعی مناسبات تازه میان موسیقی‌دانان، جامعه، و لایۀ تازه‌ای که رفته‌رفته نقش فزاینده‌ای می‌یابند. رادیو برای اولین بار توده‌های عظیمی را درگیر موضوع موسیقی می‌کند، اگر تا پیش از این تنها اقلیتی معدود از جامعه ایرانی و در زمانی بسیار محدود با موسیقی سرکار داشتند، تأسیس رادیو میلیون‌ها نفر را در اندک زمانی در تمام شبانه‌روز در معرض موسیقی قرار داد.

حیات موسیقایی پیش از رادیو در دو شکل موسیقی مردمی و موسیقی رسمی حکومتی، نهادها و سازمان‌های محدود خاص خود را داشت، تأسیس رادیو به نحو اجتناب‌ناپذیری ضرورت تجدید سازمان موسیقایی ایران را در دستور کار قرارداد. تا پیش از تأسیس رادیو، موسیقی‌دان حوزه موسیقی مردمی، هنرمندی بود غیرحرفه‌ای که به احتمال قریب به یقین از راهی به جز موسیقی امرارمعاش می‌کرد، و موسیقی‌دان حوزۀ موسیقی رسمی، یکی از اجزاء دربار شاه یا حاکم یا خان بود که حاصل هنرش تنها در رابطۀ شخصی خدایگان و بنده واجد ارزش مادی می‌شد.رادیو این امکان را فراهم آورد که موسیقی به کالایی اجتماعی بدل شود و در زنجیرۀ تازه‌ای از مناسبات مورد ارزشیابی مادی قرار گیرد.

با تأسیس رادیو کرمان در سال ۱۳۳۷ و اجرای موسیقی به‌صورت تک‌نوازی و گروه نوازی در رادیو، تحولی بزرگ در موسیقی کرمان ایجاد شد. از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۵۷ هنرمندان مختلفی به‌صورت مستمر و غیرمستمر در نقش رهبر ارکستر، آهنگساز، خواننده، نوازنده و ترانه‌سرا با رادیو کرمان فعالیت کردند. این دوران بیست ساله را می‌توان شکوفاترین دوره موسیقی شهری قبل از انقلاب در کرمان دانست.

پیشینه پژوهش

در مورد موسیقی‌دانان نواحی و شهری کرمان می‌توان به کتاب نگاهی به موسیقی نواحی کرمان نوشته فؤاد توحیدی (۱۳۹۷) و کتاب بزرگان موسیقی کرمان و نواحی نوشته حبیب‌الله نصیری فر (۱۳۹۷). کتاب رامشگران، موسیقیدانان کرمان جلد اول نوشته سعادت ارجمند (۱۴۰۱) رویدادهای موسیقی شهری کرمان و زندگینامه موسیقیدانان کرمان اشاره کرد.

روش پژوهش

در پژوهش حاضر داده‌های مربوط به موسیقی رادیو کرمان قبل از انقلاب با روش اسنادی و تکیه بر مطالعۀ کتاب‌ها و مقالات به‌دست آمده است.

تأسیس رادیو کرمان

رادیو کرمان در خرداد سال ۱۳۳۷ شمسی تأسیس و از همان ابتدا برنامه‌های موسیقی در رادیو اجرا می‌شود، ابتدا برنامه‌های آن در طی سه ماه به صورت آزمایشی زیر نظر استاندار وقت محمد دادور پخش و شخصی به نام مسعودآور که مشاور استاندار بود مسئولیت اجرای برنامه‌های رادیویی شامل اخبار، موسیقی و گفتارهایی حاوی شرح‌حال شعرا و نویسندگان کرمانی بود بر عهده داشت. لشکر کرمان نیز فرستنده‌ای در اختیار داشت که سه‌شنبه‌شب‌ها به مدت یک ساعت برنامه‌هایی در ارتباط با لشکر داشت و نیم ساعت آن اختصاص به پخش اخبار مربوط به استانداری، شهرداری، آموزش و پرورش و دیگر سازمان‌های دولتی و موسیقی بود. ایوب دژاکام از اولین موسیقیدانان کرمانی بود که قبل از تأسیس رادیو کرمان در رادیولشگر هر هفته به اجرای برنامه می‌پرداخت. پس از تأسیس رادیو در کرمان، برنامه رادیویی لشکر تعطیل و در ارتباط با تشکیلات اداری پس از طی دوران سه ماهه آزمایشی در شهریورماه ۱۳۳۷، از طرف اداره کل انتشارات و تبلیغات ایران که بعداً به وزارت اطلاعات و رادیو تبدیل شد علی یاسایی (کارمند بازنشسته آموزش و پرورش کرمان) به عنوان اولین سرپرست اداره اطلاعات و رادیو کرمان تعیین شد.

به گفته یاسایی نظر به اینکه، نیمه دوم سال بود و اعتبار کافی برای استخدام نیروی انسانی در اختیار نداشت از بعضی سازمان‌های اداری استان، تعدادی از کارمندانی که سابقه مطبوعاتی و نویسندگی داشتند تعیین و توسط استاندار به اداره اطلاعات و رادیو کرمان معرفی گردیدند که در اوقات غیر اداری، با رادیو همکاری و حق‌الزحمه‌ای هم دریافت کنند. لذا از شهرداری کرمان علی‌اصغر مظهری «نماینده اسبق مجلس شورای ملی» و محمد دانشور، معرفی شدند. شغل دانشور خبرنگاری و شغل مظهری گویندگی بود. همچنین کارمند دیگری به نام اصغر محیط زاده از مرکز مأمور شد که کار تنظیم برنامه‌های رادیو کرمان را بر عهده داشت. شورای نویسندگان رادیو نیز در این زمان تشکیل و محمدعلی برهانی به ریاست این شورا برگزیده شد. در آغاز کار، محل اداره اطلاعات و رادیو کرمان، در میدان ژاندارمری (میدان قرنی) و فرستنده رادیو در جلال‌آباد (۶ کیلومتری شهر کرمان) بود از آنجا که این فرستنده به وزارت پست و تلگراف تعلق داشت، یکی از مهندسان اداره پست و تلگراف کرمان به نام مهندس پوریوسفی مسئولیت فرستنده را بر عهده داشت. حدود چهار ماه از دوران ریاست علی یاسایی نگذشته بود که داوود فخر راوری، کارمند وزارت راه، به سمت سرپرست اداره مذکور تعیین شد و دو ماه هم در این سمت انجام‌وظیفه کرد بعد از وی واعظی از تهران به کرمان آمد و قرار شد در درجه اول از وجود کارمندانی که به‌طور موقت در سازمان رادیو کرمان کار می‌کردند در صورت موافقت سازمان با انتقال آنان برای انجام کارهای اداری، خبرنگاری، تنظیم برنامه و نویسندگی استفاده شود. مظهری و چند نفر دیگر بر همین اساس به رادیو منتقل شدند و بقیه کادر مورد نیاز نیز به‌طور دائم یا موقت به استخدام رادیو درآمدند. تشکیلات اداری اطلاعات و رادیو کرمان به این شرح با حکم مرکز شکل گرفت، نخستین خبرنگار رادیو محمد دانشور و اولین گوینده مرد علی‌اصغر مظهری بود. گویندگان زن خانم‌ها، مهین منشی‌زاده و نسرین نوین و محمدعلی برهانی رئیس شورای نویسندگان بودند و خانم‌ها نعمت الهی و صدیقه خجندی، کادر دفتری را تشکیل می‌دادند. بعدها مهدی ابوسعیدی به‌عنوان گوینده و علی خرد پژوه به‌عنوان خبرنگار به استخدام اداره اطلاعات و رادیو درآمدند.

موسیقی رادیو کرمان

از همان ابتدا تأسیس برنامه‌های موسیقی در رادیو به‌صورت تک‌نوازی و دو نوازی توسط هنرمندانی چون ایوب دژاکام، محمدعلی سیف‌اللهی، عزیز اکبری، احمد گواشیری و نظامی اجرا می‌شود. طبق اسناد به دست آمده از اداره اطلاعات و رادیو استان کرمان اولین ارکستر رادیو در کرمان در تاریخ ۱۲/۹/۱۳۴۵ از ۶ نفر کارمند با بودجه ۶۹۰۰ ریال اعتبار ماهانه تشکیل گردیده است.

۱-آقای سید شمس‌الدین طباطبایی (عضو شورای موسیقی)

۲- آقای محمدعلی سیف‌اللهی اوشانی (نوازنده سنتور)

۳-آقای عزیز اکبری (نوازنده ویلن)

۴- آقای احمد گواشیری (نوازنده تار)

۵-آقای محمد زموده (نوازنده آکاردئون)

۶-آقای عطاالله مشرف زاده (خواننده و نوازنده تمبک)

به علت نیاز به تکمیل ارکستر در سال ۱۳۴۵ از هنرمندانی چون آقای صفاریان (نوازنده ویلن)، مهدی گواشیری (نوازنده فلوت)، علی فدایی و ایرج نوذری (خواننده) به طور غیرمستمر استفاده شده است. محصول ماهانه ارکستر رادیو کرمان در سال ۱۳۴۵ به‌طور متعارف سه تا چهار آهنگ جدید بوده است.

از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۵۷ هنرمندان مختلفی به‌صورت مستمر و غیرمستمر در نقش رهبر ارکستر، آهنگساز، خواننده، نوازنده و ترانه‌سرا با رادیو کرمان فعالیت کردند. در پژوهش حاضر با توجه به اسناد موجود اداره اطلاعات و رادیو استان کرمان و مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای سعی بر آن شده است اسامی هنرمندان بر اساس حروف الفبا با توجه به فعالیتشان و ترانه‌ها در رادیو طبقه‌بندی شود.

رهبر و سرپرست ارکستر

۱ عزیز اکبری

۲ ایوب دژاکام

۳ محمدعلی سیف‌اللهی اوشانی

۴ احمدرضا مؤید محسنی

آهنگسازان

ردیف آهنگسازان اسامی آهنگ‌ها

۱ عزیز اکبری حدیث غم، همراه خزان، ای خدای آسمان‌ها

۲ ایوب دژاکام بل‌بل، گلی جون، ربابه، گلنارجان، لیلا، بالا بلا، دخترخاله، شب یلدا، غم تنهایی، قصه عشق، کبک دری، سرگشته، ناله نی، دروگر، صدف، چارقد گل‌دار، نازنازی، مرغ بی‌آشیون، انتظار، مشکن دلم را، ماجرای دل،

۳ محمدعلی سیف‌اللهی تقدیر و عشق

۴ محمدحسین صفاریان فاطلو، سکلو، کاروان، زکرمون می‌روم

۵ کشاورزی شوخ و قشنگی، نیاز، عاشق

۶ احمد گواشیری گل شب بو، چشم به راه، خریدارناز، النگو

۷ احمدرضا مؤیدمحسنی منو تنها نذار، بارون اشک، ای حبیبو، قالی کرمون، عروس کرمون، ترک ولایت، محله یار، لالایی، سهیلا، ول کرمون، لو جوی او (لب جوی آب)، بزم مشتاق، با که گویم بهاره، آی ولم، شیربها، بی‌قرار

خوانندگان مرد

ردیف خواننده اسامی آهنگ‌ها

۱ رضا ارژنگ عباسی بل‌بل، گلی جون، ربابه، گلنارجان، لیلا، بالا بلا، دیوانه دل، حسرت دیدار، زلف طلایی، قسم، خداحافظ، کجا رفتی،

۲ تاجیک دختر همسایه، کارون، دام بلا، پیک عشق، رقص پروانه، سفر

۳ هوشنگ درخشانی صحرا، گریزان، ژرفا امید، دل‌ها

۴ علی‌اکبر ری پور قهر نگار، کی میایه، بهارک، محله یار، رفتم، سهیلا، ول کرمونی، جهاز، عروسی کرمون، بهار میاد، نازی، دختر دهاتی، گلنسا، قالش می‌زارم، بار سفر، بهارنارنج، هفت‌سین، ای خدا دل غمینان، جفا پیشه، خاطره، لیلا که بودی، مریم جون، مینا جون

۵ رفیعی در آتش دل، دام صیاد، گل پیراهن، قسم

۶ مسعود ژرفا اجراهای بسیاری با ارکستر رادیو کرمان به صحنه برد و چند ترانه نیز با صدای ایشان ضبط شده است. از جمله ترانه شکسته

۷ عباسی بی‌وفا، آرزو، گمشده

۸ احمد غفاری قالی کرمون، خنده گل، کلثوم، یارخسته، پری جان

۹ علی فدایی ساربون، لیلا، عاروسی، قاصد بهار، النگو، گل شب بو، واویلا، یادی از کودکی، کبک مست، آرزوی ماهیگیر، نمک دار زنجبیلو، ناله قایقران،

۱۰ فروغی کرمانی سکوت شب، دختر ایل، خال سیاه، شراره نگاه، قهر نگار، مادر، ابروکمون، مریم بانو، کولی، فال بین، من به بازار می‌روم، گلنسا،

۱۱ عطاالله مشرف زاده ناله نی، دروگر، صدف، چارقد گل‌دار، نازنازی، مرغ بی‌آشیون، انتظار، چشم مست، شیرین‌سخنی زیبا، هجران، پیام صبا، عشق سرگشته، داماد نازنین من، بی‌ستاره‌ها، امید من، دوری مکن، مشکن دلم را، ماجرای دل

۱۲ محمدحسین نامجو اسب کرنگ، رودبار نازم، دوبیتی‌های محلی جیرفتی

۱۳ ایرج نوذری اجراهای بسیاری با ارکستر رادیو کرمان به صحنه برد و چند ترانه نیز با صدای ایشان ضبط شده است. از جمله ترانه دل و راز

۱۴ علی همتی سفرکرده، گُلی، شورمستی

خوانندگان زن

خوانندگان زن در رادیو کرمان معمولاً اسامی خود را به‌صورت مستعار انتخاب می‌کردند.

ردیف خواننده اسامی آهنگ‌ها

۱ پروانه نقش قالی، ماه، صنم جان

۲ شهلا ده بزرگی رفته، نورخدا

۳ سحر لالایی

۴ فروغ شکسته

۵ فیروزه سرگشته

۶ ناهید مشرف زاده راز دل

۷ مهناز دختر نارنج

۸ هاله نازنین، نیرنگ زمانه، همراه خزان، حدیث غم، بهار، بیگانه، مسافر

۹ هنگامه یار تو نمی‌شم، حبیبو

نوازندگان سازهای ایرانی

۱ عباس ایرانمنش تار

۲ داریوش برهانی تار

۳ محمود خیامی تار

۴ محمدعلی سیف‌اللهی سنتور

۵ احمد گواشیری تار

۶ عطاالله مشرف زاده تمبک

۷ احمدرضا مؤید محسنی سنتور

۸ علی‌اکبر نظامی تار

۹ امان‌الله نظامی تار

نوازندگان سازهای غربی

۱ احمد اسداللهی فلوت

۲ عزیز اکبری ویلن

۳ هوشنگ درخشانی آکاردئون، اُرگ

۴ ایوب دژاکام کلارینت

۵ محمد زموده آکاردئون

۶ محمد سعید ویلن

۷ محمدحسین صفاریان ویلن

۸ مهدی گواشیری فلوت

ترانه سرا

۱ احمد اسداللهی (شعله کرمانی) گریزان، خانه پروین، گل باغ امید، ای آسمون، به خاطر تو، شکسته، دیگر باور ندارم، زنجیر زلف، دخترخاله، شب یلدا، بالا بلا، غم تنهایی، قصه عشق، کبک دری، سرگشته، کجا رفتی، حدیث غم، همراه خزان، ای خدای آسمون‌ها، منو تنها نزار، بارون، اشک، ای حبیبو، لالایی، قالی کرمون، عروس کرمون، رسوایی

۲ حمید مظهری (اشک کرمانی) وی همراه با غزل‌سرایی در مقاطع مختلف با واحد موسیقی رادیو مرکز کرمان همکاری کرد و ترانه‌هایی از او بخشی از خاطرات موسیقایی مردم کرمان را رقم زد.ازجمله ترانه‌های او می‌توان به ترانه سُکلو، کرمونیا وفا دارن، مشکن دلم را اشاره کرد.

نتیجه‌گیری

در این پژوهش به‌صورت کلی به موسیقی رادیو کرمان قبل از انقلاب پرداخته شد. در پژوهش حاضر با توجه به اسناد موجود اداره اطلاعات و رادیو استان کرمان و مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای سعی بر آن شده است اسامی هنرمندان بر اساس حروف الفبا با توجه به فعالیتشان و ترانه‌ها در رادیو طبقه‌بندی شود. با تأسیس رادیو کرمان در سال ۱۳۳۷ و اجرای موسیقی به‌صورت تک‌نوازی و گروه نوازی در رادیو، تحولی بزرگ در موسیقی کرمان ایجاد شد. از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۵۷ هنرمندان مختلفی به‌صورت مستمر و غیرمستمر در نقش رهبر ارکستر، آهنگساز، خواننده، نوازنده و ترانه‌سرا با رادیو کرمان فعالیت کردند. این دوران بیست ساله را می‌توان شکوفاترین دوره موسیقی شهری قبل از انقلاب در کرمان دانست.

منابع

۱- برخوردار، ایرج. ۱۳۸۸. موسیقی و رادیو و نقش مدیریت: بررسی موسیقی رادیو پیش از انقلاب. تهران: طرح آینده.

۲- سدیفی، محمدمهدی. ۱۳۹۱. شناخت و کاربرد موسیقی رادیو. تهران: طرح آینده

۳- خجسته، حسن. ۱۳۹۵. جامعه، موسیقی، رادیو: رویکردی اجتماعی به موسیقی رادیو. تهران: سروش.

۴- توحیدی، سید فؤاد. ۱۳۹۷. نگاهی به موسیقی نواحی کرمان. کرمان: سورۀ مهر.

۵- نصیری فر، حبیب‌الله.۱۳۹۷. بزرگان موسیقی کرمان و نواحی. تهران: آواز.

ارجمند، سعادت.۱۴۰۱. رامشگران، موسیقیدانان کرمان، جلد اول. کرمان: خدمات فرهنگی کرمان.

تصاویر مربوط به اسناد اداره اطلاعات و رادیو کرمان از سازمان اسناد و کتابخانه ملی کرمان تهیه شده است.