مقاله

۱. مقدمه

زرتشتیان به پیروی از نیاکان آریایی خود و اندیشه پیامبرشان زرتشت، باور دارند که شادمانی از جلوه‌های نیک و سفارش شده اهورامزدا است؛ بنابراین پیوسته سوگواری و غم را از خود دور می‌کنند و به شادی و جشن روی می‌آورند. بسیاری از جشن‌ها و آداب‌ورسومی که اکنون زرتشتیان برپا می‌دارند، برگرفته از سنت‌های چند هزار ساله ایران است که پاره‌ای از آن‌ها به پیش از اشوزرتشت باز می‌گردد. زرتشتیان برگزاری این مراسم را به صورت امانت پاسداری کرده و هم‌چنان برپا می‌دارند. این‌گونه مراسم، از جشن‌های ملی ایرانیان به شمار می‌آید که برجسته‌ترین آن‌ها جشن نوروز، سده، مهرگان، تیرگان و گاهنبار هستند. پاره‌ای دیگر از جشن‌ها و آیین مانند سدره‌پوشی، زناشویی، مراسم ویژه درگذشتگان و نیایش‌ها، ریشه‌های مذهبی و اجتماعی در بین زرتشتیان دارند (نیکنام، ۱۳۸۵: ۴۰).

علی‌اکبر جعفری در کتاب زرتشت و دین بهی می‌نویسد:

زرتشت روی هم رفته پنجاه بار واژه‌های یَسن، وَهُمَه، نَمَه، سْرَوَه و ستوت را به شکل اسم یا فعل به کار برده که معنی‌های ویژه آن‌ها به ترتیب گرامی داشتن، دوست داشتن، سر خم کردن و نماز گزاردن، سرودن و ستودن است. او همه این واژه‌ها را برای اهورمزدا آورده و تنها در یک جای گات‌ها (هات ۴۳ بند ۹) است که می‌بینیم که «ارمغان نماز خود را» به آتش مزدا پیشکش می‌کنند. همچنین او برای مزدا چکامه و شعر تازه به تازه و نو به نو می‌سراید. در دو جای دیگر گات‌ها (هات ۲۸ بند ۱ و هات ۵۰ بند ۸) دست‌ها را بلند می‌کند و در دو جای هم از منش‌نیک (هات ۲۸ بند ۲) و چکامه‌های ویژه (هات ۵۰ بند ۸) دور اهورمزدا می‌گردد (جعفری، ۱۳۸۵: ۱۶۱).

زرتشتیان در طول یک سال، ۳۲ بار جشن، رسم و آیین دینی برگزار می‌کنند. برخی از این جشن، رسم و آیین مربوط به اعتقادات و باورهای دینی بوده و برخی دیگر مربوط به باورهای ایرانیان است. موبد کورش نیکنام در کتاب از نوروز تا نوروز، آیین‌ها و مراسم سنتی زرتشتیان ایران جدولی از جشن‌ها، آیین‌ها و مراسم دینی زرتشتیان در طول یک سال ارائه داده است:

جشن‌ها، مراسم و آیین‌های زرتشتیان را می‌توان در پنج دسته اصلی تقسیم‌بندی کرد. جشن‌های ماهانه، جشن‌های میهنی، گاهنبارها، مراسم ویژه درگذشتگان و آیین دینی، پنج بخش اصلی جشن‌ها، مراسم و آیین‌های زرتشتیان هستند که در طول سال به ترتیبی که در جدول شماره یک ارائه شد، برگزار می‌گردند. برخی از آن‌ها باشکوه‌تر و برخی با رونق کمتری برگزار می‌شوند. گفتنی است که به جز زرتشتیان، ایرانیان غیر زرتشتی نیز به برخی از این جشن‌ها، مراسم و آیین‌ها اعتقاد داشته و آن‌ها را برگزار می‌کنند. جشن نوروز، جشن شب چله (شب یلدا)، جشن سده و جشن مهرگان، از جمله جشن‌هایی است که ایرانیان غیر زرتشتی نیز به آن‌ها اعتقاد داشته و هر ساله آن‌ها را جشن می‌گیرند.

۲. جشن‌های ماهیانه

زرتشتیان از تقویم و گاه‌نمای ویژه خود پیروی می‌کنند. در گاه‌نمای زرتشتی هر ماه ۳۰ روز تمام و هر روزِ آن نام ویژه‌ای برای خود دارد. به این ترتیب هر سال شامل ۱۲ ماه ۳۰ روزه می‌شود که شامل ۳۶۰ روز است. تا ۳۶۵ روز سال، پنج روز می‌ماند که این پنج روز آخر سال را با نام ماه گاتابیو نام‌‌گذاری می‌کنند و پنج روز این ماه را بر اساس پنج بخش گات‌ها، اهنود، اشتود، سپنتمد، وهوخشتر و وهیشتوایش نام‌گذاری کرده‌اند. همچنین هر چهار سال یک بار، به دلیل سال کبیسه، یک روز به تقویم اضافه می‌شود که آن روز را با نام اَوَرْداد به معنی روزِ افزودهِ خداداد نام‌گذاری می‌کنند (مهر، ۱۳۸۸: ۱۷۸).

نام و معنی سی روز ماه به ترتیب زیر می‌باشد:

۱. اورمزد، هرمزد: نام خداوند

۲. وهمن، بهمن: اندیشه نیک

۳. اردیبهشت: بهترین اشویی

۴. شهریور: شهریاری مینوی

۵. سپندارمذ: آرمان مقدس

۶. خورداد: رسایی

۷. امرداد: جاودانگی

۸. دی به آذر: آفریدگار روشنایی

۹. آذر: آتش

۱۰. آبان: آب

۱۱. خور، خیر: خورشید

۱۲. ماه: مهر

۱۳. تیر، تشتر: سمبل باران

۱۴. گوش: حیوانات

۱۵. دی به مهر: آفریدگارِ مهر

۱۶. مهر: پیمان

۱۷. سروش: ندای درونی

۱۸. رشن: دادگستری

۱۹. فروردین: نیروی پیشرفت

۲۰. ورهرام: پیروزی

۲۱. رام: رامش

۲۲. باد: باد

۲۳. دی به دین: آفریدگارِ دین

۲۴. دین: وجدان

۲۵. ارد: توانگری

۲۶. اشتاد: راستی

۲۷. آسمان: آسمان

۲۸. زامیاد: زمین

۲۹. مانترسپند: گفتارِ پاک

۳۰. انارام: روشنایی بی‌پایان

اسامی ۱۲ ماه سال نیز در بین نام‌های ۳۰ روز گنجانده شده است. بنابرین در هر ماه روزی فرامی‌رسد که نام همان ماه را دارد و نام روز و ماه با هم برابر می‌شود، زرتشتیان این روز را جشن گرفته به این‌ جشن‌ها، جشن‌های ماهانه می‌گویند (نیکنام، ۱۳۸۵: ۴۳).

بنابراین، در دین زرتشتی، ۱۲ جشن ماهانه داریم که هر کدام در یک ماه قرار دارند. البته در حال حاضر، شکوه و بزرگی همه این ۱۲ جشن با هم برابر نیست و برخی از آنان با شکوه بیشتری برگزار می‌شود. در ادامه نام و تاریخ دقیق هریک از این ۱۲ جشن آورده شده است.

۱. فروردین‌گان: ۱۹ ام فروردین‌ماه خورشیدی

۲. اردیبهشت‌گان: ۲ ام اردبیشت گاهنامه کنونی ایران و ۳ ام اردیبهشت گاهنامه زرتشتی

۳. خوردادگان: ۴ ام خورداد کنونی و ۶ خرداد زرتشتی

۴. تیرگان: ۱۰ تیر کنونی و ۱۳ تیر زرتشتی

۵. امردادگان: ۳ امرداد کنونی و ۷ امرداد زرتشتی

۶. شهریورگان: ۳۰ امرداد کنونی و ۴ شهریور زرتشتی

۷. مهرگان: ۱۰ مهر کنونی و ۱۶ مهر زرتشتی

۸. آبانگان: ۴ آبان کنونی و ۱۰ آبان زرتشتی

۹. آذرگان: ۳ آذر کنونی و ۹ آذر زرتشتی

۱۰. دِیگان: ۲۵ آذر، ۲ و ۹ و ۱۷ دی کنونی و ۱ و ۸ و ۱۵ و ۲۳ دی زرتشتی

(دی به معنی دادار و خداوند است و در اسامی ۳۰ روز ماه، چهار روز با نام خداوند است، پس در ماه دی، چهار جشن دیگان است)

۱۱. بهمن‌گان: ۲۶ دی کنونی و ۲ بهمن زرتشتی

۱۲. اسفندگان: ۲۹ بهمن کنونی و ۵ اسفند زرتشتی

۳. جشن مهرگان

جشن مهرگان، در روز مهر از ماه مهر برابر با ۱۰ ام مهرماه تقویم کنونی ایرانیان یا ۱۶ ام مهرماه تقویم زرتشتیان برگزار می‌شود. این جشن، از جشن‌های ماهانه زرتشتیان است، اما مناسبت‌های ملی میهنی هم دارد و به همین دلیل در دسته جشن‌ّهای میهنی هم قرار می‌گیرد. جشن مهرگان جزو مهمترین و بزرگترین جشن‌هایی است که ایرانیان و زرتشتیان برگزار می‌کرده و می‌کنند.

واژه مهر، پیمان و دوستی معنی می‌دهد. در گاه‌شماری و فرهنگِ ایران باستان، جشنِ مهرگان پس از نوروز دارای اهمیت برجسته‌ای بوده است. دلیل آن این بود که در گاه‌شماری کهن ایران، سال، تنها شامل دو فصل بزرگ می‌شد و این هر دو جشن، آغاز این دو فصل سال را نوید می‌دادند. به بیان دیگر، نوروز آغاز فصل نخست و مهرگان آغاز فصل دوم به حساب می‌آمد. فصل اول، تابستان بود که از جشن نوروز شروع می‌شد و هفت ماه ادامه داشت و فصل دوم، زمستان که از جشن مهرگان آغاز می‌شد و پنج ماه طول می‌کشید. جشن مهرگان که از روز مهر شروع می‌شد و تا شش روز پس از آن ادامه می‌یافت، زمینه برپایی جشن‌های بزرگ و شادی بسیار در سرزمین بزرگِ ایران بود. به گزارش شاهنامه فردوسی، انگیزه‌ای که به پیدایشِ جشنِ مهرگان در تاریخ ایران نسبت می‌دهند، پیروزی ایرانیان بر ضحاکِ ستمگر به رهبری کاوه آهنگر است که پس از تلاش و پایمردی فراوان، او را به بند آوردند و فریدون را به عنوانِ رهبرِ خود برگزیدند (نیکنام، ۱۳۹۲: ۹۲).

فرهنگ مهر در مورد جشن مهرگان در کتاب دیدی نو از دینی کهن می‌نویسد:

دومین جشن بزرگ ملی - دینی ایرانیان «مهرگان» بود که در روز ۱۰ مهر، روزی که نام روز و ماه یکی بود، جشن گرفته می‌شد و مانند نوروز سه جنبه نجومی (طبیعتی)، تاریخی و دینی داشت. از نظر نجومی، مهرگان چند روز پس از اعتدال پاییزی جشن گرفته می‌شود (اعتدال پاییزی اول مهر صورت می‌گیرد) و جشن برداشت محصولات کشاورزی است. از نظر تاریخی، در این روز نیروی داد و راستی به سرکردگی کاوه آهنگر بر ارتش دروغ و ستمگری آژی‌دهاک (ضحاک) پیروز شد و فریدون به پادشاهی رسید. مبارزه راستی و دروغ، داد و ستم در ایران ریشه دینی دارد و همه جشن‌های ملی هم به گونه‌ای این مبارزه و پیروزی نهایی حق بر نا حق را نشان می‌دهد. ولی در تاریخ مهرگان این جنبه درخشندگی ویژه‌ای دارد. از نظر دینی، در فرهنگ ایرانی مهر یا میترا به معنای فروغ خورشید و مهر و دوستی است. همچنین مهر نگهبان پیمان و هشدار دهنده به پیمان‌شکنان است (مهر، ۱۳۸۸: ۱۸۹-۱۸۸).

اکنون نیز، زرتشتیان در روز مهر از ماه مهر به آتشکده و نیایشگاه‌ها می‌روند و با خوراک‌های سنتی از یکدیگر پذیرایی می‌کنند. آنان با انجام نیایش و اجرای برنامه‌های فرهنگی مانند سخنرانی‌های ملی و آیینی، سرود، شعر و دکلمه جشن مهرگان را با شادی برپا می‌دارند. در برخی از روستاهای زرتشتی نشین شهر یزد، جشن مهرگان در تقویم غیر فصلی برگزار می‌شود. تقویم غیر‌فصلی، تقویم بدون در نظر گرفتن کبیسه است که پس از ساسانیان تا به امروز، عده‌ای از زرتشتیان در اجرای برخی از مراسم، این گاه‌شماری را به کار می‌برند. در این باور و در حال حاضر، جشن مهرگان، در ماه بهمن (طبق تقویم رسمی کشور) برگزار می‌گردد.

***

ادامۀ این مطلب را در شماره ۶۱ ماهنامه سرمشق مطالعه فرمایید