مقدمه:

مهم‌ترین ورزش باستانی ایرانیان که از قدیم تا به امروز به حیات نصفه‌نیمۀ خود ادامه‌ داده است، ورزش زورخانه یا ورزش پهلوانی نامیده‌ می‌شود. نمی‌توان تاریخ درستی برای این ورزش اعلام کرد اما طبق شواهدی می‌توان آن را به دوران پیش ‌از اسلام و حتی دوران میترایی نسبت داد.

زورخانه ساختمانی سرپوشیده است که در وسط آن یک گود چندضلعی، در بالای گود سقف بلندی با نورگیر و در اطراف گود نیز غرفه‌ها و جایگاه‌هایی برای تعویض لباس، گذاشتن اسباب‌های ورزش زورخانه، نشستن تماشاچی و سکوی «سَردَم» برای مرشد وجود دارد. سَردَم سکویی گِرد یا چهارگوش به ارتفاع حدود یک متر است که مرشد در آن قرار می‌گیرد و حرکات ورزشی را رهبری می‌کند. در جلوی سَردَم چوب‌بستی وجود دارد که زنگ زورخانه به آن آویزان می‌شود. در قدیم و گاه امروز نیز اشیایی مانند زره، شمشیر، سپر و پَرهای رنگی بزرگ را بر این چوب‌بست نصب می‌کردند و یا می‌کنند.

در ورزش زورخانه، اکثر حرکات ورزشی به صورت گروهی و دسته‌جمعی انجام می‌شوند. این حرکات یک ریتم مشخص و تکرار شونده دارند که برای هماهنگی ورزشکاران در انجام این حرکات، از موسیقی استفاده می‌شود. این موسیقی توسط فردی به نام مُرشِد اجرا و خوانده می‌شد. مرشد در اجرای موسیقی از سازهای زَنگ زورخانه و ضَرب زورخانه استفاده می‌کند. همچنین ورزشکاران با هم‌خوانی و ایجاد صداهایی به اجرای موسیقی کمک می‌کنند. کَبّاده و کَبّاده‌کشی یکی از حرکات ورزشی زورخانه است که به دلیل ساختار کبّاده، این حرکت همراه با تولید صدا و ایجاد موسیقی است.

هدایت مراسم ورزشی زورخانه امروزه به عهدۀ فردی است که مرشد نامده می‌شود. مرشدها ورزشکاران قدیمی هستند که از صدای خوش و ذوق موسیقی و شعر بهره‌مندند. در قدیم مرشد یا کهنه‌سوار و نوازندۀ تمبکِ زورخانه، افراد مختلفی بودند. وظیفۀ مرشد یا کهنه‌سوار آموزش ورزشکاران مبتدی و تعلیم معنوی آنان بود و وظیفۀ نوازندۀ تمبکِ زورخانه صرفاً نواختن این ساز بوده است؛ اما امروزه همۀ این وظایف را مرشد انجام می‌دهد.

زورخانه و موسیقی زورخانه‌ای در کرمان:

سیدفؤاد توحیدی در کتاب «نگاهی به موسیقی نواحی کرمان» در مورد موسیقی زورخانه‌ای در استان کرمان می‌نویسد: وجود زورخانه‌های زیاد در استان کرمان، نشان از اهمیت این ورزش در بین مردم استان دارد. کَبّادۀ چهارصد سالۀ زورخانۀ عطایی کرمان و همچنین عکس‌های موجود از ورزشکاران و مرشدهای قدیمی به همراه تنبک زورخانه در سازمان اسناد ملی استان، از قدمت این ورزش در کرمان حکایت دارد.

ضرب زورخانۀ موجود در موزۀ آتشکدۀ زرتشتیان کرمان نیز نمونه‌ای قدیمی و بی‌نظیر از این ساز است. در میان عکس‌های قدیمی زورخانه، عکس یک نفر به نام «اَیار نی‌زن» که در کنار مرشد به نواختن مشغول است، بسیار جالب‌توجه است. در نقاشی‌های قدیمی سقفِ چهارسوق بازار کرمان و هم‌چنین سردرِ حمام گنجعلی‌خان کرمان، افرادی در حال انجام دادن حرکات ورزش باستانی به همراهی ضرب زورخانه دیده می‌شوند.

ضرب زورخانه یا تمبک زورخانه:

***

ادامه این مطلب را در سرمشق شماره ۹۱مطالعه فرمایید.